Zdjęcie z 1938 roku – młodzi sympatycy nazizmu palą książki żydowskich autorów. (World History Archive.)
Todd Pittinsky
Dlaczego antysemici zawsze świetnie się bawią – i jak Żydzi wzbogacają to doświadczenie
Antysemityzm ma szczególny historyczny rys: ludzie uczestniczący w nim często sprawiają wrażenie, jakby naprawdę świetnie się bawili. Tłumy są rozradowane. Retoryka jest teatralna. Są pieśni, żarty, hasła, wewnętrzne aluzje i ten nieomylny klimat ludzi, którzy dobrze się bawią. Nawet najohydniejsze wybuchy nienawiści często przychodzą w oprawie przypominającej święto. Od średniowiecznych widowisk religijnych po nazistowskie wiece i kampusy uniwersyteckie po 7 października – antysemityzm wielokrotnie oferował swoim zwolennikom coś znacznie bardziej psychologicznie satysfakcjonującego niż zwykła nienawiść. Antysemita może opisywać siebie jako człowieka rozgniewanego. W rzeczywistości często doskonale się bawi.
Większość form nienawiści jest emocjonalnie wyczerpująca. Antysemityzm historycznie oferował znacznie lepsze „doświadczenie użytkownika”. Łączy w sobie kilka przyjemności naraz: poczucie odkrycia „prawdy”, przynależność, moralną pewność, a nawet rozrywkę. Na przestrzeni tysiącleci bardzo różne społeczeństwa na nowo odkrywały tę samą odurzającą mieszankę.
Pierwszą przyjemnością jest poczucie objawienia. Niewiele doświadczeń daje większą satysfakcję niż wrażenie, że chaos świata nagle staje się zrozumiały. Kryzysy finansowe, wojny, imigracja, zmiany kulturowe, manipulacje medialne – współczesne życie przynosi skutki, których większość z nas naprawdę nie rozumie i nad którymi, jak się wydaje, nikt nie sprawuje pełnej kontroli. Antysemityzm zamienia strukturalną złożoność w narrację i opowieść. Ktoś za tym stoi: Żydzi.
Antysemityzm zawsze sprzedawał się nie tyle jako uprzedzenie, ile jako wgląd w rzeczywistość. Antysemita nie czuje się zagubiony ani bezsilny. Czuje się oświecony. „Połączył kropki”. Od Marcina Lutra przekonanego, że wreszcie zdemaskował żydowskie oszustwo, przez dziewiętnastowiecznych spiskowców tropiących ukryte wpływy finansowe, po współczesnych internetowych „śledczych” wyjaśniających pożary lasów za pomocą diagramów i zrzutów ekranu dotyczących Izraela i Izraelczyków – emocjonalny schemat jest ten sam. Przyjemność płynąca z poczucia odkrycia prawdy zostaje pomylona z myśleniem.
Żydowskie oburzenie jest częścią systemu nagród. Jest częścią zabawy.
Drugą przyjemnością jest przynależność. Antysemityzm zawsze świetnie budował wspólnotę. Średniowieczne oskarżenia o mord rytualny nie wywoływały jedynie strachu, lecz także procesje, rytuały i wspólne oburzenie. Tożsamość zbiorowa często kształtuje się wokół wspólnego wroga. Późniejsze ruchy nacjonalistyczne odkryły, że antysemityzm jest wyjątkowo skutecznym sposobem przemieniania obcych sobie ludzi w towarzyszy, obywateli związanych wspólną sprawą. Ruchy antysemickie doskonale rozumiały znaczenie widowiska: pieśni, sztandary, marsze, żarty, zakodowany język i wewnętrzne odniesienia były ciepłymi przyjemnościami uczestnictwa.
Kultury spajają się wokół wspólnych postaci – bohaterów, zdrajców, męczenników, outsiderów. Żyd stał się jedną z najbardziej trwałych i uniwersalnych takich figur, służąc jako wspólny punkt odniesienia. To, że Żydzi zajmują tak nieproporcjonalnie ważne miejsce w zachodniej myśli i kulturze – w książkach, sztukach teatralnych, teologii, teorii politycznej i sztuce – samo w sobie stanowi wskazówkę. Naród stanowiący niewielki ułamek ludzkości przyciągnął niezwykle dużą uwagę symboliczną. Część tego zainteresowania wynika z rzeczywistych osiągnięć, ale znaczna część jest skutkiem obsesji. Żyd stał się wspólną figurą kulturową: symbolem, złoczyńcą, kozłem ofiarnym, zagadką. Postacią, wokół której łatwo mogły gromadzić się zbiorowe emocje, ponieważ tak wielu ludzi znało już tę rolę. Ludzie jednoczyli się nie tylko przeciwko Żydom, ale także poprzez wspólne opowieści o nich.
Ideologia antysemicka ma znaczenie, ale w dużej mierze pełni funkcję przykrywki. Ważniejsze jest ciepło panujące w pomieszczeniu.
Trzecią przyjemnością jest wymiar moralny. Antysemityzm pozwala swoim zwolennikom doświadczać nienawiści jako cnoty. Antysemita nie postrzega siebie jako prześladowcy. Odczuwa swoje działania jako przejaw odwagi. Demaskuje ukrytą władzę. Broni społeczeństwa. Okrucieństwo staje się służbą publiczną. Takie ujęcie – nienawiść do Żydów jako coś słusznego i sprawiedliwego – okazało się nieskończenie elastyczne. Średniowieczna przemoc wobec Żydów była przedstawiana jako „obrona chrześcijaństwa”. W średniowiecznym świecie islamu podporządkowanie Żydów w ramach praw dhimmi przedstawiano jako sprawiedliwy porządek społeczny i akt miłosierdzia. Radzieckie czystki opisywano jako przejaw „antykosmopolitycznej cnoty”. Nazistowska propaganda przedstawiała prześladowania jako higienę narodową. W dużej części współczesnego świata antysemityzm podróżuje pod sztandarem antysyjonizmu i oporu, przepakowując eliminacyjne nastawienie wobec Żydów jako teologię wyzwolenia. Słownictwo się zmienia – antykolonializm, antyglobalizm, antyelitaryzm – lecz emocjonalna konstrukcja pozostaje ta sama. Antysemita może czuć się dobrze. Jest demaskatorem. Głosicielem prawdy. Patriotą. Bojownikiem o wolność.
Zadziwiające jest, jak trwała pozostaje ta sama struktura narracyjna. Oskarżenia o mord rytualny, które wstrząsały średniowieczną Europą – zamordowane niewinne ofiary, potworni sprawcy i sprawiedliwa wspólnota, która ich ujawnia – okazały się niezwykle trwałe i łatwe do przenoszenia w nowe realia. Wystarczy ubrać oskarżenie w język raportów o prawach człowieka zamiast teologii, a struktura niemal się nie zmienia.
Te przyjemności – objawienie, przynależność i moralna pewność – nie są jedynie odczuwane. Są odgrywane. Antysemityzm zawsze rozumiał znaczenie widowiska. Podczas krucjatowych masakr nad Renem tłumy formowały się w religijnych procesjach pełnych hymnów, sztandarów i ekstatycznych zbiorowych emocji. Późniejsze stulecia dopracowały tę formę poprzez palenie kukieł Judasza, parady, kostiumy i wiwatujące tłumy. Antysemityzm przetrwał nie tylko jako doktryna, lecz także jako zbiorowa rozrywka. Ludzie w niego wierzyli, owszem, ale co ważniejsze – żyli nim.
Nazistowskie Niemcy rozumiały to z przerażającą precyzją. Niektóre z najbardziej niepokojących materiałów filmowych z tamtego okresu są tak wstrząsające właśnie dlatego, że ludzie wydają się na nich radośni. Tłumy uśmiechały się podczas bojkotów żydowskich sklepów, a później podczas publicznych aktów upokarzania i poniżania. Palenie książek przypominało uniwersyteckie festiwale. Pochody z pochodniami stawały się hałaśliwymi świętami publicznymi. Wspólne grabieże, gromadzenie się i obserwowanie płomieni zamieniały nienawiść w publiczny teatr, w którym zwykli ludzie mogli brać udział.
Dzisiejsza kultura cyfrowa skomercjalizowała te przyjemności. Platformy internetowe są projektowane tak, by maksymalizować zaangażowanie poprzez maksymalizowanie emocjonalnej nagrody. Antysemityzm wyjątkowo dobrze pasuje do takich systemów. Platformy wzmacniają dreszcz płynący z „zakazanej wiedzy”, wewnętrznego języka, memów i zbiorowego oburzenia, czyniąc je natychmiast dostępnymi i nieskończenie powtarzalnymi. Cyfrowy lincz – skoordynowany masowy atak na pojedynczy żydowski cel – jest tłumem przeniesionym do internetu. Podobnie jak wcześniejsze tłumy, także te są często radosne i publiczne. W przeciwieństwie jednak do dawnych form uczestnictwo nie wymaga już wychodzenia na ulicę ani większego wysiłku fizycznego. Tłum nie musi się już gromadzić – wystarczy, że się zaloguje.
Zalewanie profili żydowskich dziennikarzy żartami o Holokauście i memami o „piecach”; malowanie swastyk na synagogach, menorach czy żydowskich centrach społecznych – często celowo w okresie świąt; nagrywanie antysemickich obelg kierowanych do osób wyraźnie identyfikowanych jako Żydzi i publikowanie tych nagrań dla rozrywki; przerabianie klasycznych antysemickich stereotypów na wiralowe „ironiczne” treści lub remiksy wideo – nic z tego nie stanowi spójnej odpowiedzi na rzekomo wszechmocną międzynarodową kabałę kontrolującą światową gospodarkę, politykę, media, migrację i satelity. Są to rytuały upokorzenia. Nie chodzi o opór. Chodzi o przyjemność.
Objawienie, przynależność i moralne uzasadnienie wyjaśniają znaczną część atrakcyjności i trwałości antysemityzmu. Są to przyjemności, które potrafią podszywać się pod wnikliwość, solidarność i sprawiedliwość. Każda z nich ma własną historię przykrywającą rzeczywistość. Razem usuwają zwykłe społeczne hamulce powstrzymujące okrucieństwo. Gdy nienawiść zaczyna wydawać się sprawiedliwa i wspólnotowa, samo cierpienie Żydów staje się źródłem przyjemności. Sadyzm – przyjemność czerpana z żydowskiego bólu, strachu i upokorzenia dla nich samych – nie potrzebuje już żadnego przebrania. Samo cierpienie ofiar staje się nagrodą.
Jedną z najtrudniejszych prawd, z jakimi muszą mierzyć się Żydzi w kontekście antysemityzmu, jest to, że ich oburzenie stanowi część systemu nagród. Jest częścią zabawy.
Antysemityzm rzadko zadowala się samym wyrażaniem siebie. Poszukuje reakcji. Szok, gniew, strach i publiczna rozpacz, które wywołuje, są dla antysemity psychologicznie i społecznie satysfakcjonujące. Podnoszą temperaturę dramatu. To pomaga zrozumieć, dlaczego nawet skrajnie niewiarygodne oskarżenia trwają mimo swojej absurdalności. Nie są one tworzone wyłącznie po to, by przekonywać – mają szokować, prowokować i mobilizować. Sama ich absurdalność jest częścią atrakcji. Żydów oskarżano o używanie krwi chrześcijańskich dzieci do wypieku macy, o kontrolowanie pogody, o pobieranie organów od palestyńskich dzieci, o szkolenie i wykorzystywanie psów jako narzędzi przemocy seksualnej oraz o obsługiwanie tajnych kosmicznych laserów. Oskarżenia nie muszą być spójne. Muszą być jedynie energetyzujące. Im bardziej absurdalny zarzut, tym większą satysfakcję daje reakcja, którą wywołuje.
Powstaje w ten sposób osobliwy paradoks. Antysemityzmu nie można ignorować. Historia wielokrotnie karała obojętność. Ale publiczne żydowskie cierpienie zasila właśnie ten system nagród, który go podtrzymuje. Potępienie nie odstrasza – dostarcza przyjemności, której antysemita pragnie.
Jeśli Żydzi głośno protestują, zostanie to przedstawione jako dowód, że mają coś do ukrycia. Jeśli organizacje żydowskie domagają się powszechnego potępienia, zostanie to przedstawione jako dowód, że Żydzi mają władzę tłumienia krytyki. Jeśli Żydzi milczą, zostanie to przedstawione jako obojętność, arogancja lub coś jeszcze gorszego – milcząca zgoda. Publiczna konfrontacja z oskarżeniem podsyca widowisko. Ignorowanie go sprzyja normalizacji. Spokojne i wyważone wyjaśnienia prowadzą do jeszcze szybszej utraty gruntu. Złożoność zawsze przegra wyścig z emocjonalną prostotą i językiem moralnej krucjaty. Krótko mówiąc, Żydzi stają się mimowolnymi aktorami w cudzym teatrze. Antysemita wygrywa niezależnie od wyniku.
To część wyczerpania, którego doświadczają społeczności żydowskie po falach antysemityzmu następujących po 7 października i nieustępujących do dziś. Nie chodzi wyłącznie o strach. Chodzi także o demoralizujące uświadomienie sobie, że każda możliwa reakcja jest jednocześnie konieczna i obarczona poważnymi ograniczeniami.
Antysemityzm nie jest ciężarem, który jego zwolennicy dźwigają – jest przyjemnością, której poszukują. Narracje antysemickie nie są przyczyną antysemityzmu – są jego historiami przykrywającymi rzeczywistość. Widowisko nie jest produktem ubocznym antysemityzmu – często jest jego produktem końcowym. Sadyzm nie jest skutkiem ubocznym – jest tym, co umożliwia objawienie, przynależność i moralna słuszność. Żydowskie oburzenie nie jest środkiem odstraszającym – jest nagrodą. A wszystko to dlatego, że choć antysemita często twierdzi, że jest oburzony Żydami, historia pokazuje, że znacznie częściej po prostu zachwycony okazją do sadyzmu.
Link do oryginału: https://www.tabletmag.com/sections/news/articles/joy-hating-jews
Tablet, 29 maja 2026
Carl Bildt PAP/EPA/TOMS KALNINS
Były premier Szwecji Carl Bildt laureatem Nagrody Jana Nowaka-Jeziorańskiego
